İĞNE YAPRAKLI TÜRLERDE AŞILI FİDAN YETİŞTİRME TEKNİĞİ

İĞNE  YAPRAKLI  TÜRLERDE  AŞILI  FİDAN  YETİŞTİRME  TEKNİĞİ 

      Aşı, altlık fidanı ve aşı kaleminin kambiyum tabakalarını birleştirerek kaynaştırılması ve birlikte büyüyerek bir bitkiyi oluşturması amacı ile yapılır. Aşı, özellikle çam türlerinde çelik, daldırma vb. yollarla üretilmeleri zor olan klonların çoğaltılmasında kullanılır. Aşı kaleminin alındığı genotipin kopyasıdır. Altlık, yeni bitkinin kök sistemini, kalem ise yeni bitkinin toprak üstü (gövde, dal, tepe vb.) kısımlarını oluşturur. 

1. Altlık Fidanlarının Yetiştirilmesi : 

1. Aşılanacak altlık fidanlar genç, sağlıklı ve mümkünse aşı kalemi orijinine uygun olmalıdır. Altlık ile aşı kalemi arasındaki gelişme farklılıkları, aşı uyuşmazlıklarına neden olabilir.
2. Fidanlar polietilen torbalarda, zengin karışımlar kullanılarak sağlıklı ve bol köklü olarak yetiştirilmelidir.
3. Altlık fidanların polietilen torba boyutları fidan türüne göre değişmekle birlikte, genel olarak çapı 10 cm, yüksekliği  25-30 cm olması uygun kabul edilir. Torba boyunun üçte ikilik alt kısımlarında uygun sayıda kök çıkış deliği açılmalıdır.
4. Altlık fidanı yetiştirme yerinin iklimi, toprağı ve bakım şartları, değişik yaşlarda fidan kullanılmasını gerektirebilir. Aşı altlığı olarak türlere göre değişmekle birlikte genellikle, kızılçam ve karaçamda 1+1, karaçam, sarıçam ve sedirde 2+0, 2+1 yada 2+2 yaşındaki şaşırtılmış fidanlar kullanılmalıdır.
5. Aşılar, altlık fidanın son yıl sürgününe yapıldığından, seçilen fidanlarda son yıl sürgünü kalınlığı, alınacak aşı kalemi kalınlığına uygun olmalıdır. Kök kesimleri ve sulama suyunda yapılacak ayarlamalar ile fidanların boy uzunlukları ve gövde kalınlıkları istenen düzeyde tutulabilir.
6. Aşılanacak fidanlar, yaz sonunda veya sonbaharda esas yetiştirilme yastıklarına devredilerek taban toprağına ulaşalan kökleri kesilmelidir. Fidanın yetiştirme yastığındaki devir işlemi yapılmamışsa aşıya başlama tarihinden yaklaşık bir ay  kadar önce aşı yerine taşınması gereklidir.
7. Aşı kalemlerinde uyanmanın tarihi, altlık fidanların uyanmasından önce olması halinde, altlık fidanların uyanmasını sağlamak için bu fidanlar seralarda bakıma alınarak aşıya hazırlanmalıdır.

Kızılçam türünde aşı altlıkları: Fidanlık ekim yastıklarından alınacak 1 yaşındaki fidanların, 1+1 yaşında fidan elde etmek üzere polietilen  tüpe şaşırtılması uygun olur. Bakımı iyi yapılan ve özel olarak yetiştirilen kızılçam fidanları birinci yılda kurşun kalem kalınlığına ulaşabilir. Kızılçam ormanlarından alınan aşı kalemi kalınlığı oldukça değişkendir. Yetiştirilecek (1+1) yaşındaki altlık fidanların fazla kalınlaşması söz konusu olursa, fidanların yeri değiştirilerek toprağa ulaşan köklerin kesilmesi ve sulamanın ayarlanması ile kalınlaşma durdurulabilir.

Karaçam ve sarıçam türlerinde aşı altlıkları: Bu türler için fidanların (2-0) yaşlı olarak polietilen tüpe alınması halinde, ekim yastıklarında yapılacak kök kesimleri ile fazla boylanmaları önlenmelidir. Diğer yandan (1-0) yaşında tüpe alınıp, boy ve çap gelişmeleri ayarlanmak suretiyle (1+2) yaşına getirilen fidanların da altlık olarak aşıda kullanılmaları mümkündür.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2. Aşı Kaleminin Alınması ve Saklanması : 
 

1. Aşı kalemi alma işlemi sürgünlerin uyanmasından hemen önce gerçekleştirilmelidir. Aşı kalemi alınacak ağaçların tomurcuklarının uyanmaya başlama zamanı gözlemlerle saptanır. Hava durumu raporları da bu gözlemlerde yardımcı olabilir.
2. Aşı kalemi alınacak ağacın tepe sürgününün altından başlanarak aşıya elverişli olan uç sürgünleri ile yıllık büyüme boğumundan çıkan son yılın yan sürgünlerinden iyileri tek tek kesilerek alınmalıdır. Dallar üzerinde 1 ile en fazla 3 yıllık dalcıkların uç ve yan sürgünlerinden alınan aşı kalemleri de başarılı sonuç verirler.
3. Aşı kalemi olarak daldan kesilecek sürgün ucu sadece aşı kalemi olarak kullanılacak boyda olmalı, yani yaklaşık 10-12 cm  kadar olmalıdır.

Şekil 1. Plus ağaçlara aşı kalemi için tırmanma  
 
 

5. Aşı kalemleri ağaca tırmanan kalifiye işçi tarafından alınmalıdır. Aşı kaleminin alınması sırasında dallar ağacın sağlığına zarar verebilecek şekilde kırılmamalıdır. Kalemler aşağıya atılmamalı, işçinin taşıdığı aşı kalemi torbasında biriktirilmelidir. Aşı kalemlerinin taşınması ve korunmasında kullanılanacak polietilen torbalar, ibrelerin delemeyeceği kalınlıkta ve en az 30 x 50 cm boyutlarında olmalıdır.
6. Aşı kalemi torbası bağlama ipine bir etiket takılarak, etiketin üstüne ormanın adı, ağacın numarası ve kalemin toplanma tarihi yazılır. Aynı etiketten bir adet de torbanın içine konulmalıdır. Etiketler sudan zarar görmeyecek  malzemeden olmalıdır.
7. Aşı kalemleri rüzgarsız ve yağışsız bir havada alınmalıdır. Aşı çalışmalarının başarılı olabilmesi için aşı kaleminin su kaybının en aza indirilmesi yani tazeliğini kaybetmemesi çok önemlidir. Polietilen torbalara yerleştirilen aşı kalemleri soğutucularda veya ısı yalıtımı olan büyük torbalarda hızlı bir şekilde aşı merkezlerine ulaştırılmalıdır.
8. Aşı kalemlerinin saklanacağı dolapların iç sıcaklığı, +3⁰C veya +4⁰C sıcaklığa ayarlanmalıdır. Fazla miktarda aşı yapılacaksa soğuk hava depolarında saklanmalıdır. Depolama sırasında torbalardaki su birikintilerinin kalemlere zarar vermemesi için, aşı kalemlerinin temiz ve yırtıksız torbalara aktarılması gerekir.

3. Aşının Yapılması : 

1. Aşılama işlemi, ortamın az çok kontrol edilebildiği bir sera ortamında gerçekleştirilmelidir.
2. Aşılama öncesinde (aşıya başlamadan bir iki hafta önce) aşı merkezi serası ısısı +20⁰C ile +25⁰C’ye yükseltilerek altlık fidanların 15-20 günde uyanması sağlanmalıdır. Serada sıcaklığı istenen düzeyde tutabilecek bir ısıtma sistemi olmalıdır. Isının gün boyunca aşırı değişikliğe uğramamasına özen göterilmelidir.
3. Aşı çalışması kısa zamanda tamamlanacaksa, aşı kalemleri soğutucular içersinde bekletilebilir. Ancak çalışma uzun süreli ise aşı kalemlerinin soğuk hava dolaplarında bekletilmesi gerekir. Aşı torbaları depolardan tek tek çıkarılmalıdır.
4. Türlere göre farklı aşı yöntemleri bilinmekle birlikte, basit ve başarılı kalem aşısı yöntemlerden olan yanaştırma ve yarma aşı, özellikle ibrelilerde en yaygın kullanımı olan yöntemler olarak kabul edilir (Şekil 3, Şekil 4).
5. Aşıya başlarken, altlık fidanlarında tomurcuklar uzamaya ve büyüme tabakası (kambiyum) çalışmaya başlamış, aşı kalemlerinde ise henüz tomurcuk faaliyeti başlamamış olmalıdır. Tomurcuk uyanması yeni başlayan kalemlerin hiç bekletilmeden aşılanması gerekir.
6. Aşıya, altılık fidanlarında tomurcukların faaliyete geçmesinden sonra başlandığından, gelişmenin duraklamaması ve büyüme tabakalarının kaynaşmasının hız kazanması için, fidan toprağı aşı sırasında bol rutubetli olmalıdır.
7. Aşı çalışmasında altlık sürgünlerinin 1-2 cm uzadığında kullanılması uygundur. Henüz latent halindeki aşı kalemleri 5-6 cm boyunda kesilerek, uç tomurcuk çevresinde yaklaşık 4-8 çift iğne yaprak kalacak şekilde diğer yapraklar uzaklaştırılmalıdır. Kalemler ibrelerin 7-8 mm altından keskin bir aşı bıçağı ile bir seferde düşey olarak kesilmelidir (Şekil 3b).
8. Aşı bıçakları birkaç aşıda bir alkolü pamuk ile silinerek reçine vb kirler temizlenmeli ve kesme sırasında düzgün yüzeyin elde edilmesi bakımından, bıçakların sık sık bilenmesine özen gösterilmelidir.
9. Aşı kalemi ile altlığın son yıl sürgününe ait kambiyumlarının sıkı bir şekilde birbirleriyle çakışması sağlanmalıdır. Kambiyum bölgelerinin yalnız küçük bir kısmının çakışarak kaynaşması durumunda, aşı tutmuş gibi görünebilir. Fakat kalem sürdükten sonra gelişen sürgüne gerekli gerekli besin ve su ihtiyacının sağlanamaması, bir süre sonra aşılı fidan ölümlerine neden olabilir.
10. Aşılamadan sonra aşı yeri; lastik, plastik yada rafya bir bantla hava almayacak şekilde sıkıca sarılmalı ve üzeri süratle uygun bir macunla kapatılmalıdır.
11. Aşı kaleminin alındığı ortetin numarasını gösteren etiket, aşılama biter bitmez mutlaka takılmalıdır (Şekil 5).

Şekil 2. Aşı yapımında kullanılan malzemeler (aşı macunu, aşı bağları, aşı bıçağı, alkol vb.) 

Şekil 3. Yanaştırma aşı a) Aşı kalemi, b) Aşı kaleminin iki yönlü kesilmesi, c) Altlıkta aşı yerinin açılması, d) aşılama, e) Aşı yerinin bantla sarılması, f) Bandın aşı macunu ile kapatılması.  

Şekil 4. Yarma aşı a) Altlıkta aşı yerinin açılması, b) aşılama, c) aşı yerinin bantla sarılması, d) bandın aşı macunu ile kapatılması.    
 
 

4. Aşılı Fidanların Bakımı : 

1. Aşılı fidanın soğuktan korunması: Sera ortamının en soğuk saatlerde bile +10⁰ C’nin altına düşmeyecek şekilde sıcak tutulması gerekir. Sıcaklığın sürekli olarak ölçülebilmesi amacıyla, sera içerisinde mutlaka bir maksimum-minimum termometre bulundurulmalıdır.
2. Sera ortamında nemin korunması: Aşıyı izleyen günlerde, aşı kalemlerinin su kaybının en aza indirilmesi için sera içindeki nisbi nem oranı %70-80’den aşağı düşürülmemelidir. Bu amaçla sera içi nemlendirici cihazlar kullanılacağı gibi, (polietilen) tünel sera uygulaması ile de alan daraltılarak rutubet ve ısının daha dar hacimlerde kontrolü sağlanabilir (Şekil 6). Aşırı sıcaklık ve nemin bir araya gelmesi; fidan yapraklarının haşlanmasına ve ortamda mantar, nematod vb zararlıların artmasına yol açabilir. Yüksek nem ortamında mantar hastalıklarının önlenebilmesi için en etkili yol fungusit kullanımıdır.

Gerek sera içi sıcaklık, gerekse sera içi nem, aşı çalışmalarında son derece önemli olduğundan, sera içinde kurulacak bir termohigrograf yardımı ile sıcaklık ve nem durumu haftalık çizelgeler halinde daha düzenli olarak izlenebilir. 

3. Sera ortamının havalandırılması: Havalandırma günün en sıcak saatlerinde ve fidanlara uzuk bir noktadan yapılmalıdır. Güneşli günlerde her gün, kapalı günlerde günaşırı yapılamlıdır. Nisbi nem oranının yüksek havanın kapalı ve yağışlı olduğu günlerde havalandırma sistemi açık tutulabilir.
4. Sera ortamının gölgelenmesi: Güneşli sıcak günlerde sera içi sıcaklığı hava sıcaklığının üzerine çıkabilir. Bu durumda sera içi gölgeleme perdeleri, sera çatısına kireç (+üstübeç) sürülmesi ve seranın dışardan sulanması gibi pratik önlemler alınmalıdır. Gölgelemenin şiddetli uygulanmasında yeşil iğne yapraklar açık yeşil renge dönüşmeye başlayacaktır. Bu durumda gölgeleme şiddetini düşürmek gerekir. Nisbi nemin yüksek olduğu sahil kesimlerinde, soğuk ve don tehlikesi atlatıldıktan sonra yapılacak aşı çalışmalarında sera yerine açık alanda çalışmaya geçilebilir.
5. Aşılı fidanlarda gövde sürgünlerinin alınması: Aşının daha iyi beslenebilmesi için, altlık fidanın üzerindeki sürgünler kademeli olarak azaltılır. İyi gelişmiş aşılı fidanlarda, Eylül sonunda gövdedeki dallar tamamen kesilmiş olmalıdır. Kesilen yere aşı macunu sürülür. Sarıçam ve karaçamda aşı kalemleri kaynaşıp tuttuğu halde, uç tomurcuğunu hiç patlatmadan dolayısıyla sürgün vermeden sonbahara ulaşan aşılara rastlanabilir. Bu şekildeki fidanlarda, esas gövde sürgünleri koparılmadan ilkbahara kadar beklenmelidir. Aşının ikinci yılında, Haziran ve Temmuz sonunda aşı kalemi sürgünlerinden başka gövde sürgünü kalmamalıdır.
6. Aşı bağının çözülmesi: Hangi devrede olursa olsun aşı yerinin alt ve üst tarafında şişkinlikler meydana gelmeye başlamışsa aşı bağı çözülmelidir. Aşı bağı ancak bir yıl bekletilir. İkinci yılın ilkbaharında bütün bağlar çözülmüş olmalıdır. Aşı bağları kesilirken veya temizlenirken, aşı yerinin zedelenmemesine dikkat edilmelidir.
7. Aşılı fidanların açık alana aktarılması: Sürgün vermemiş olsa bile, tutan bir aşı; aşılama sırasında kalemde bırakılan ibrelerin yeşil ve tomurcuklarının canlı oluşu ile kolayca tanınmaktadır. Tutmuş ve yaşama güvencesine erişmiş aşılı fidanların dış koşullara alıştırılmaları gerekir. Yörelere ve o yılki hava koşullarına göre değişmekle birlikte aşılı fidanlar Haziran ayı başından itibaren açık havadaki yerlerine alınabilirler. Fidanlar Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarındaki fazla sıcaktan korunmak üzere %50 oranında gölgeleme perdesi ile gölgelenmelidir(Şekil 7).  Aşılı fidanlar kesinlikle günün her saatinde gölge altında kalan alanlarda tutulmamalıdır. Polietilen örtülü seralarda fidanların yaşama, gelişme güvenlikleri sağlanmışsa, yerlerinin değiştirilmesine gerek kalmadan sera örtüsü açılarak uygun gölgeleme gerçekleştirilerek, fidanların bakımına bulundukları yerde devam edilebilir.
8. Aşılı fidanların dikim zamanına kadar bakımları: Aşı çalışmalarında, bir dönem içinde bir tohum bahçesi kuruluşuna yetecek miktarda fidanın elde edilebilmesi amaçlanmalıdır. Tamamlama için bekletilecek olan fidanların aktarılacağı polietilen tüplerin çapı 20 cm’den, boyu 30 cm’den az olmamalıdır. Çapları 30 cm olan polietilen tüpler, çam fidanlarının 3-4 yıl süre boyunca bekletilmelerinde yeterli güvenliği sağlar. Polietilen tüplerin alttan üçte ikisine kadar olan kısmında bol miktarda delik açılmış olamalıdır. Tüpler yerleştirildikten sonra bütün aşılı fidanların klon numaralarını gösteren etikeleri taşıdığı kontrol edilmeli ve tüpler arasındaki boşluklar toprakla tamamen doldurulmalıdır.

                  Şekil 7. Sera dışına çıkarılmış aşılı sarıçam fidanları 

Tanımlar:

Aşı kalemi (aşı materyali):  Üretilmek istenen ağaçtan (ortet) alınan ve yeni bir bireyi geliştirecek olan kalem (scion) dir.

Altlık: Kalemin aşılandığı fidan (stock) dır.

Uyuşamazlık: Altlık fidan ile aşı kaleminin başarılı bir birleşmeyi gerçekleştirememiş olamasıdır. Kallus (yara) dokusu oluşumunun yetersizliği ve kambiyum kaynaşmasının gerçekleşmemesi, dolayısıyla besi taşınmasının düzensizliği uyuşmazlığın göstergesidir. Başlangıçta aşı gelişmesini sürdürse de ileri aşamalarda büyüme ilerledikçe şiddetli bir fırtınada aşı yerinde kırılmalar görülebilir. 

YARARLANILAN KAYNAKLAR:

1. ÜRGENÇ, S. 1982. Orman Ağaçları Islahı.İstanbul Üniversitesi Yayın No: 2836, Orman Fakültesi Yayın No: 293, 414s., İstanbul.

2. ÜRGENÇ, S. 1992. Ağaç ve Süs Bitkileri Fidanlık ve Yetiştirme Teknikleri. İstanbul Üniversitesi Yayın No: 3676, Orman Fakültesi Yayın No: 418, 569s., İstanbul.

3. AYDIN, M. 2001. Tohum bahçesi kurmak amacıyla aşılı çam fidanı yetiştirilmesi ve  bakımı. (Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Müdürlüğü, basılmamış notlar).

Diğer Püf Noktalar :

• Sosyal mühendislik bilimi
• Bir PC Ortalama Ne Kadar Güç Çekiyor?
• Ters projeksiyon nedir?
• C# Döngüler
• İyi çay demlemenin püf noktaları