Günümüzde yaÅŸanan bir diÄŸer deÄŸiÅŸim ise bilgisayar teknolojilerinin hızla geliÅŸmesine paralel olarak iÅŸlemcilerin artan ısınma sorunlarıdır. Bu sorunları aÅŸabilmek, bilgisayar soÄŸutma teknikleri bilmek ve uygulamaktan geçer.
Sogutucular:
Genelde çok ısı üreten, iÅŸlemci gibi paçalara takılırlar. Kullanılan malzeme genelde alüminyum, bakır ya da her ikisinin karışımıdır. Isı dağıtıcılarının iki temel iÅŸlevi vardır. Bunlardan ilki, ısı üreten malzemenin üzerine takıldığı için üretilen ısının bir kısmını emmektir. Isı dağıtıcıların ikinci iÅŸlevi ise, hava ile temas yüzeyini artırarak ısı transferini arttırmaktır. Isı dağıtıcılarının pratikteki bir diÄŸer iÅŸlevi ise tek baÅŸlarına yeterli olamadıkları durumlarda üzerlerine fan montajını kolaylaÅŸtırmalarıdır.
Isı dağıtıcılarda kullanılan malzemelerden alüminyumun özelliklerine kısaca deyinmek gerekirse; özkütlesi düÅŸük bir metaldir. Dolayısıyla, hava ile temas yüzeyini artıracak geniÅŸ alanları alüminyum ısı dağıtıcılar kullanarak daha hafif bir ÅŸekilde elde edilebilir. Bu malzemenin diÄŸer bir özelliÄŸi ise, ısıyı bakıra göre havaya daha iyi iletebilmesidir
Bakır; alüminyuma göre ısıyı daha iyi ileten bir metaldir. Bu nedenle ısı dağıtıcının, en sıcak bölümü ile en soÄŸuk bölümü arasında, alüminyum ısı dağıtıcılara göre çok daha az sıcaklık farklı vardır. Bakırın, alüminyuma göre en büyük dezavantajı özgül kütlesinin çok daha büyük olmasıdır. Bu nedenle aynı büyüklükteki bakır soÄŸutucular, alüminyum soÄŸutuculardan çok daha ağır olurlar.
Ä°yi bir ısı dağıtıcısı geniÅŸ bir yüzey alanına sahip ve görece hafif olandır. Özellikle sıcak yüzeye temas eden bölüm bakır olmalıdır. Isı boruları sistemin performansını artıracağı için bol miktarda olmalıdır.
Fanlar
Günümüzde yaygın olarak 4cm ile 12cm arasında deÄŸiÅŸen ebatlarda fanlar kullanılmaktadır. Fanların performansını belirleyen iki ÅŸey vardır. Bunlardan ilki kanatlarının geniÅŸliÄŸidir. Bir fanın kanadı ne kadar geniÅŸ olursa üfleyeceÄŸi hava miktarı o kadar artar. Dolayısıyla hava soÄŸutmalı sistemlerde performansı artırmak için daha büyük fanlar kullanılır. Fanların performansını belirleyen ikinci ÅŸey ise dönüÅŸ hızıdır. Bir fan ne kadar hızlı dönerse performansı da o kadar artar. Fanların dönüÅŸ hızı RPM (Revolutions Per Minute – bir dakikadaki dönüÅŸ hızı) ile ölçülür. Fanların performansları genelde ürünün kutusunda ya da üretici sitelerde verilir ve CFM (Cubic Feet Per Minute – bir dakikada kaç Fit küp hava üflediÄŸi) ile ölçülür.
Fanlarda genellikle (sleevebearing ya da ballbearing olmak üzere) iki tip yatak kullanılır ve kullanılan yatak tipi fanın gürültüsünü ve ömrünü önemli ölçüde etkiler. Bunlardan ilkinin (sleevebearing) yatak tipi, üretim maliyetleri daha düÅŸük olmakla birlikte kullanım ömrü daha kısadır. Ayrıca bu yatak tipini kullanan fanlar diÄŸer yatak tiplerini kullanan fanlara göre daha gürültülü
çalışırlar. Bu nedenle kullanıcılar arasında tercih edilmemelidirler. DiÄŸer (Ballbearing) yatak tipini kullanan fanların maliyetleri, diÄŸer (sleevebearing )yatak tipini kullanılan fanlara kıyasla daha yüksektir. Buna raÄŸmen, kullanım ömrünün daha uzun olması ve daha sesiz çalışma gibi avantajları taşımaları nedeniyle kullanıcılar arasında tercih edilmelidirler.
Fanların gürültüleri genelde ürünün kutusunda ya da üretici sitelerde verilir ve dBA (decibels as per the a scale) ile ölçülür. Fanların gürültü düzeyinin insanlarda oluÅŸturduÄŸu rahatsız edici etki kiÅŸiden kiÅŸiye deÄŸiÅŸmektedir. Bununla birlikte okuyucuda genel bir fikir oluÅŸması için ÅŸu örnekler verilebilir. 22,5dBa ve altı gürültü üreten fanları 1m uzaktan duymak mümkün olmadığı için bu fanları sessiz olarak nitelendirebiliriz. 30dBa bir çok kiÅŸi tarafından tahammül edilebilir gürültü sınırı olarak nitelendirilir. Bu düzeyin üstünde gürültü üreten fanlar kullanıcılarında rahatsız edici bir etki oluÅŸturmaktadır. 40dBa ve üzeri fanların ürettiÄŸi gürültü saç kurutma makinesi ile yarışabilecek düzeydedir.
Termal Macun:
Genelde beyaz renklidir, beyaz tutkala benzer. Zaten kokusu da tutkalı andırır. Biraz yapıştırıcı özelliÄŸi vardır. Böylece sürüldüÄŸü maddelerin birbirinden kolayca ayrılmasını engeller, ama tek başına yapıştırıcı iÅŸi görecek kadar da güçlü deÄŸildir. KatılaÅŸmaz, akıcı da deÄŸildir.
Ä°ÅŸlemci ile fanın metal heatsink’i arasında sürülerek, iki madde arasındaki ısı iletimini kolaylaÅŸtırmak için kullanılır. Ä°ÅŸlemcinin üzerine takılan heatsink+fan ikilisi, iÅŸlemcinin sıcaklığını düÅŸürmek için kullanılır. Ä°ÅŸlemcinin ısısı iyi bir ısı ileticisi olan heatsink’e geçer ve heatsink’in üzerindeki fan heatsink’e doÄŸru hava üfleyerek heatsink’in üzerinde biriken ısıyı dağıtır. Ä°ÅŸlemci ile heatsink arasındaki iletim ne kadar iyi ise, iÅŸlemcinin sıcaklığı da o kadar kolay düÅŸürülür.
Ä°ÅŸlemci ile heatsink dediÄŸimiz metal parça arasındaki ısı iletiminin aksamasına neden olan ise, iki yüzey arasındaki ufak boÅŸluklarda kalan havadır. Her ne kadar çıplak gözle bakınca iÅŸlemcinin üst yüzeyi de, heatsink’in alt yüzeyi de pürüzsüz gözükseler de, aslında her iki yüzeyde mikroskopik boyutta oldukça engebeli bir dokuya sahiptir. Bu nedenle, iki yüzeyi birbirine bastırdığımızda, aslında birbirine fiziksel olarak temas eden alan çok düÅŸüktür, arada kalan hava ise kötü bir ısı ileticidir. Bu nedenle heatsink ile iÅŸlemci arasında termik macun sürülür.
Sıcaklığı Ne Kadar DüÅŸürür?
Bu çok çeÅŸitli faktörlere baÄŸlıdır. Kasanın içi ferah ve heatsink+fan ikilisi kaliteliyse, 8-10 derecelik bir düÅŸüÅŸ saÄŸlayabilir. Fakat genellikle 5-6 derecelik bir düÅŸüÅŸ saÄŸlar. Sıcaklığın düÅŸüÅŸ miktarı mevsim, iÅŸlemcinin tipi gibi faktörlere de baÄŸlıdır. En kötü koÅŸullarda bile 2-3 derecelik bir düÅŸüÅŸ saÄŸlaması beklenir.
Nasıl Sürülür?
Mümkün olduÄŸunca az ve ince sürülmelidir. Fazla kaçarsa, iÅŸlemci ile heatsink arasında çok kalın bir katman oluÅŸturacaktır ve bu durumda olumlu etkisi görülmeyebilir. Ama iÅŸlemci ve heatsink arasındaki boÅŸluÄŸu dolduracak kadar fazla sürülmelidir. Önce heatsink alınır ve kare ÅŸeklinde bir bölgeye, yandaki resimde görüldüÄŸü gibi sürülür. Daha sonra, heatsink iÅŸlemcinin üzerinde mümkün olduÄŸunca sıkı bir ÅŸekilde takılır. Her ne kadar macun elektriksel iletken özellik taşımasa da, yine de macunu kenarlara taşırmamaya dikkat etmeniz önemlidir. Özellikle AMD Athlon ve Duron iÅŸlemcilerde, macunun iÅŸlemci üzerindeki kontaklara bulaÅŸmamasına dikkat ediniz.
SOÄžUTMA ÇEŞİTLERÄ°
HAVA SOÄžUTMA : (Kla*** pervaneli soÄŸutucu)
Hava soÄŸutmanın üç ÅŸekilde yapıldığı söyleyebiliriz. Bunlardan ilkine doÄŸal soÄŸutma diyebiliriz. Bu yöntemde ısı üreten parçanın üzerine hiçbir ilave yapılmaz, parçanın kendi yüzeyi ve doÄŸal hava akışı parçanın soÄŸutulması için yeterlidir. Örnek olarak anakart üzerindeki sata kontrolcüsü ve donanım kontrolcüsü gibi çiplerin soÄŸutulma ÅŸeklini verebiliriz.
DoÄŸal soÄŸutmanın yetmediÄŸi durumlarda ısı dağıtıcı (heatsink) ile soÄŸutma yöntemi gündeme gelir. Bu ikinci yöntemde, kullanılan ısı dağıtıcılar vasıtasıyla parçanın ısısı emilir ve buna ek olarak ısıyı havaya ileten alan geniÅŸletilerek soÄŸutma performansı artırılır. Bu yönteme örnek olarak anakart üzerindeki güney köPage Rankingüsü gibi parçaların soÄŸutulması verilebilir. Bu iki yönteme genel olarak pasif soÄŸutma da denir. Ä°kinci yöntemin soÄŸutmaya yetmediÄŸi durumlarda sisteme bir fan eklenerek üçüncü yöntem olan fanla soÄŸutma yöntemine baÅŸvurulur. Bu yönteme aktif soÄŸutma da denir. Günümüzde bilgisayarın birçok parçası bu yöntemle soÄŸutulmaktadır.
Gazlar ve özellikle hava, ısıyı çok kötü ilettir. Bu nedenledir ki hava soÄŸutma sistemlerinde fanlar kullanılır. Fanların tek iÅŸlevi vardır. Bu da havanın yerini deÄŸiÅŸtirmektir. Dolayısıyla hava soÄŸutma sistemlerinde de fanların amacı, bu temel iÅŸlevi yerine getirmektir. Bunun anlamı, ısınan yüzeylerin çevresinden biriken sıcak havayı uzaklaÅŸtırmak ve sıcak havanın yerine soÄŸuk hava yollamaktır.
En yaydın olarak kullanılan soÄŸutma tipidir. Maliyeti diÄŸer soÄŸutma sistemlerine göre çok ucuzdur. Amaç Isınan parça uzerine konan (Åžimdilerde Genelde Bakır) yapraklı plaka ile ısıyı dağıtırken üzerindeki fanda soÄŸuk havayı plakanın yapraklarına üfler.
Avantajları :
1.)Ucuzdur.
2.)Bulunması kolaydır.
3.)ÇeÅŸit bakımından çok zengindir.
Dezavantajları :
1.)Sesli çalışırlar
2.)Çok iyi bir soÄŸutma performansları yoktur. (En fazla oda sıcaklığına kadar soÄŸutur)
SU SOÄžUTMA : (Su BloÄŸuyla)
Sıvıların ısıl iletimi havaya göre daha yüksektir. Bu nedenle sıvı soÄŸutma çözümleri hava soÄŸutma çözümlerine göre daha yüksek performans saÄŸlarlar. Bu nedenle overclock (hızaşımı) uygulamalarında çoÄŸunlukla tercih edilirler. Su soÄŸutma sistemlerini bir diÄŸer olumlu özelliÄŸi; diÄŸer soÄŸutma çözümlerine nazaran daha az gürültü üretmeleridir.
Su soÄŸutma sistemleri temelde ÅŸu parçalardan oluÅŸur ;
1-Blok :
Cpu, kuzey köPage Rankingüsü, gpu gibi sistem bileÅŸenlerinin üzerine monte edilen ve bu sistem bileÅŸenlerinin ürettikleri ısıyı suya aktaran, genellikle dikdörtgen ya da kare prizma ÅŸekilli, içi boÅŸ parçalardır. Isıyı daha iyi ilettiÄŸi gerekçesiyle bakır CPU blokları tercih edilmelidir.
2-Radyatör (Isı yayıcı):
Sistem bileÅŸenlerinden sıvıya aktarılan ısının sistemden uzaklaÅŸtırılmasını kısaca sistemin ve sıvının soÄŸumasını saÄŸlayan parçalardır. Ülkemizde Thermaltake baÅŸta olmak üzere su soÄŸutma çözümleri için radyatör üreten firmaların ürünlerini bulmak mümkün. Ayrıca bir çok kullanıcı sıvı soÄŸutma sistemlerinde kullanmak üzere oto-kalorifer radyatörü kullanılmaktadır.
3-Pompa :
SoÄŸutma sıvısının sistem içerisinde hareket etmesini saÄŸlayan parçadır. Kapalı devre sistemlerde pompa sürekli aynı sıvının devirdaim etmesini saÄŸlar. Pompalar normal ve dalgıç olma üzere ikiye ayrılır. Dalgıç pompalar büyük bir su deposunun içine yerleÅŸtirilirler. Normal pompalar ise su deposunun içine yerleÅŸtirilmeyen pompalardır.
4-Su kabı : Sıvının bulunduğu kaptır. Reservuar da denir.
5-Hortumlar : Sıvının taşıyan parçalardır.
Sıvı soÄŸutma sistemimize, bir kompresör ilave edilerek gaz destekli su soÄŸutma sistemi elde edebiliriz. (Burada bir bilgi hatası oluÅŸmaması açısından belirtmemiz gereken nokta bir nokta var. Gaz soÄŸutma sistemlerinde kullanılan komprasörlerin içinde komprasör (gazı sıkıştıran bölüm), kondanser (gazı yoÄŸunlaÅŸtıran ve gazdan sıvıya dönüÅŸümün olduÄŸu bölüm), ve kılcal (evaporatöre giden gazın basıncını kontrol eden aygıt) bulunur. Ayrıca tüm sistemi soÄŸutmak için yerleÅŸtirilen evaporatör (gazın kılcaldan çıkıp buharlaÅŸarak sıvı halden gaza dönüÅŸüm olduÄŸu bölüm) bulunur.)
( Evaporatör, su kabı içindeki sıvıyı soÄŸuttuÄŸu için su soÄŸutma sistemlerindeki radyatörlere gerek yoktur.) Gaz destekli sıvı soÄŸutma çözümleri kompresörün tipine ve genel sisteme göre sıvının sıcaklığı -40c’lara kadar inebilir. Tabi ki bu sıcaklıkta su donduÄŸu için sistemde saf su kullanılmaz. Saf suya bazı katkı maddeleri eklenerek suyun donma noktası düÅŸürülür ya da baÅŸka sıvılar kullanılır.
Bunun dışında gaz destekli sıvı soÄŸutma sistemleri, mantık olarak sıvı soÄŸutma sistemlerinden pek bir farklı yoktur. Fakat bu sistemlerde kullanılan kompresörlerin elektrik sarfiyatı çok yüksektir. Dolayısıyla uzun süreli kullanımlara uygun olmayabilir. Ayrıca kompresörler çok sessiz ürünler deÄŸildir. Dolayısıyla bu gaz destekli sıvı soÄŸutma sistemleri, normal sıvı soÄŸutma sistemlerinden daha gürültülüdür. Fakat sistemde termostat kullanılırsa ve ilave ayarlar yapılırsa sıvı sıcaklığına göre kompresör zaman zaman kapanıp açılabilir. Bu da elektrik sarfiyatını ve gürültüyü bir derece azaltır. Gaz destekli sıvı soÄŸutma çözümlerinin bir diÄŸer olumsuz özelliÄŸi ise, çok düÅŸük sıcaklılara ulaÅŸabilmesi nedeniyle su bloÄŸu ve hortumların yalıtılması ihtiyacıdır. Aksi durumda bu parçalar üzerinde terleme (havada bulunan suyun yoÄŸunlaÅŸması) sorunu ortaya çıkabilir ve bu sorun bilgisayarlarımız için tehlikeli sonuçlar ortaya çıkarabilir.
Daha yeni yeni uygulanmaya baÅŸlayan soÄŸutma tipidir.Prensip olarak arabadaki soÄŸutmanın aynısıdır. CPU gibi ısınan parçanın üzerine konan bir ceket (Su BloÄŸu) in içinden sessiz (akvaryum pompası) bir pompa ile gönderilen su iÅŸlemciyi soÄŸturken ısınan suyuda bir radyatörün içinden geçirilir.Radyatöre de büyük bir 120mm lik bir fan takılarak soÄŸutulabilir.
Avantajları:
1.)Hava soÄŸutmaya göre çok iyi bir soÄŸutma performansı vardır.
2.)Sessiz çalışırlar (120mm lik bir fanı az devirde çalıştırsanız soÄŸutmaya bir engel olmaz)
3.)Biraz büyük yaparsanız ekrankartı ve chipsetide soÄŸutursunuz.
Dezavantajları
1.)Pahalıdır. (Radyatör, pompa,su haznesi,rekorlar)
2.)Kasanın içine sığdıramazsanız taşırken uÄŸraÅŸtırır.(Sök-Tak)
3.)taşınması sorun olur.
4.)Rekorlar iyi baÄŸlanmazsa su sızdıra bilir.Sizin için iyi olmaz.
GAZ SOÄžUTMA : [Özel SoÄŸutucu (SoÄŸutmax)]
Gaz ile soÄŸutma sistemlerinin yapısı, gaz destekli sıvı soÄŸutma sistemlerinin yapısına benzetebiliriz. Bu sistemlerin en önemli farkı evaporatörün bir sıvı kabı içinde durmayıp, bir soÄŸutma bloÄŸu ÅŸeklinde tasarlanıp takıldığı parçayı soÄŸutmasıdır. Bu nedenle gaz ile soÄŸutma sistemlerinin içinde sıvı soÄŸutma ve gaz destekli sıvı soÄŸutma sistemlerindeki gibi radyatör, pompa ya da soÄŸutma sıvısı bulunmaz.
Gaz destekli soÄŸutma sistemleri bilgisayarın ancak bir bileÅŸenini (örneÄŸin sadece CPU) soÄŸutabilecek ürünlerdir. Bu sistemlerde kompresör sadece bir parçayı soÄŸutur. Bunun etkisiyle o parçanın sıcaklığı, sistemin yapısına ve kompresörün performansına göre -50c dereceye kadar düÅŸebilir. Bu sistemler hiç durmadan sürekli ve her zaman tam performans altında çalışır. Bu nedenle de elektrik sarfiyatı bundan önceki çözümlere göre çok daha yüksektir. Bu soÄŸutma çözümünde terleme sorunu daha baskındır. Bu nedenledir ki, bu sistemler günlük kullanıma uygun deÄŸildir.
Su Soğutma ile Hava Soğutmanın Farkları
Hava SoÄŸutma
Genelde, doÄŸal veya fan destekli olarak hava soÄŸutması kullanılması, elektronik parçaların soÄŸutulması için çok yaygın bir yöntemdir. EÄŸer doÄŸal hava akışı, yüzey arttırma* yapmadan parçayı soÄŸutmak için yetersiz ise, parçaya eklenecek bir soÄŸutucu, ısı transferini arttırır ve parçadan ısı emerek parçanın sıcaklığını düÅŸürür.
Daha fazla soÄŸutma gerekliyse, eklenecek bir fan yardımıyla soÄŸutucunun üzerinden geçen hava akışı arttırılır ve daha fazla sıcaklığın havaya geçmesi saÄŸlanabilir. Fan hariç, hava soÄŸutma ilave bir cihaz gerektirmez ve soÄŸutma iÅŸlemini performanslı olarak yapar. Ama su soÄŸutma, çeÅŸitli ilave ekipmanlar gerektirmektedir.
Elektronik parçaların iÅŸlem gücü, sahip olduÄŸu transistor sayısı ile arttırılmaktadır. Her ne kadar silikon iÅŸleme teknolojisinin küçülmesi ve transistor boyutlarının da buna baÄŸlı olarak ufalmasıyla birim bazında enerji sarfiyatları azalsa da, bu seferde belirli bir alana düÅŸen adetleri arttığı için toplamdaki enerji sarfiyatları artmaktadır.
Bu sarfiyatın çöpü ise ısıdır.
Akılcı tasarımlar ile yüzey alanı arttırmak mümkünse de, bugünlerde soÄŸutucu büyüklükleri ve ağırlıkları anormal artmaktadır. Büyüklük arttıkça, fan tarafından üflenen havaya karşı oluÅŸan geri basınç da artmaktadır, bu fanların da soÄŸutucuyla orantılı olarak büyümesini gerektirmektedir.
Fanlar büyüdükçe, fanın kendisi, montaj parçaları, hava giriÅŸi ve çıkışı soÄŸutucu üzerinde çok deÄŸerli bir kısım alanı kapatmakta, soÄŸutma fonksiyonu için ufak bir tepkiye bile sebep olabilmektedir.
Popularity: 15% [?]
Add A Comment